Στη γιορτή της Μουσικής Παράδοσης, του Ηλία Γ. Οικονομάκη

Νοερά προσπαθώ να βρεθώ κοντά σας αγαπητοί συμπολίτισσες και συμπολίτες, φίλοι της Μουσικής μας Παράδοσης, για να νιώσω τη συγκίνηση από αυτή τη γιορτή που μας φέρει σε επικοινωνία με το παρελθόν.

Ο χαιρετισμός μου αυτός αναφέρεται στην ΥΠΟΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΜΑΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ. Είναι μια συναυλία που έρχεται από το βάθος του χρόνου.

Τα στοιχεία που συνθέτουν τον ορισμό της είναι:

  1. Οι τυχαίες εμπνεύσεις που ξεπηδούν από τις ιδιαίτερες συνθήκες της κοινωνικής ζωής ή από γεγονότα που έχουν κοινωνική απήχηση. Επίσης από προσωπικές ψυχικές καταστάσεις που σχετίζονται με τις συνθήκες της ζωής και ιδιαίτερα με τον έρωτα.
  2. Η μουσική παράδοση δημιουργείται από άτομα σε απροσδιόριστο τόπο και χρόνο, με το μουσικό όργανο των ή το τραγούδι των. Ενδέχεται να είναι κατά τον χρόνο μιας διασκέδασης ή κατά τον χρόνο που ο δημιουργός βρίσκεται υπό την επήρεια μιας ψυχικής κατάστασης, όχι αδικαιολόγητης. Έτσι τον βρίσκουμε μόνο του με το μουσικό του όργανο ή να ασχολείται με τα ζώα του πάνω στο βουνό, το βοσκό με το τραγούδι του και τη φλογέρα του. Τον γεωργό κατά τις γεωργικές εργασίες του ή το ψαρά στο χρόνο του ψαρέματος ή γενικά τον απασχολούμενο με ο,τιδήποτε, πάνω στη δουλειά του. Γενικά, ο τόπος και ο χρόνος είναι απροσδιόριστος. Το βασικό χαρακτηριστικό είναι η τυχαία έμπνευση.
  3. Μια μελωδία που προκύπτει με αυτόν τον τρόπο, εντάσσεται στο υπάρχον σώμα της μουσικής παράδοσης, αν αυτή έχει απήχηση στο κοινό, το οποίο θερμά να την υποστηρίζει.

Με αυτόν τον τρόπο γεννήθηκε και παρουσιάστηκε η μουσική παράδοση και με αυτόν τον τρόπο συντηρείται και εξελίσσεται. Η μουσική παράδοση είναι ένα ζωντανό κύτταρο που αναπνέει και εξελίσσεται με τις συναισθηματικές μουσικές εκφράσεις του λαού.

Η παραπάνω διαδρομή της μουσικής παράδοσης αναφέρεται βασικά στους χρόνους του ρομαντισμού. Στις εποχές που η μουσική ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με τις ιδιαίτερες ψυχικές καταστάσεις και ευαισθησίες του λαού, που ήταν απότοκες των ιδιαίτερων συνθηκών της ζωής και συνεχίζει να στηρίζει την εξέλιξη της στα ίδια μέσα και με τον ίδιο τρόπο, ανεξάρτητα αν οι συνθήκες έχουν αλλάξει. Επομένως η μουσική παράδοση καταγράφει ιστορία με τα μουσικά της σύμβολα και τους ήχους της. Στη σημερινή εποχή, η συνέχιση της πορείας της μουσικής παράδοσης είναι δύσκολη. Ο ρομαντισμός, οι ιδιαίτερες ευαισθησίες, οι ομαδικές διασκεδάσεις αντικαταστάθηκαν από την επιθυμία για απόκτηση υλικών αγαθών. Άμεσον και καίριον πλήγμα δέχτηκε η παράδοση από τη χρήση της για επαγγελματικούς σκοπούς. Η μουσική αυτή στα χέρια των εμπόρων έχει χάσει το νόημα της, τη μορφή της και τη δυνατότητα να εμπλουτίζεται με νέες καταγραφές από τη προσωπική και κοινωνική ζωή.

Το κυρίαρχο στοιχείο στην εμπορευματοποιημένη παράδοση είναι οι αυτοσχεδιασμοί που στοχεύουν στη δημιουργία στιγμιαίων εντυπώσεων που διεγείρουν το κέφι και προετοιμάζουν για το μεγάλο ξεφάντωμα. Οι αυτοσχεδιασμοί αυτοί είναι μιας χρήσης και πραγματοποιούνται στο σανίδι, <<εν τη ρύμη>> του δοξαριού και των δακτύλων.

Στη σκιά των παραπάνω μένουν σποραδικοί καλλιτέχνες των μουσικών οργάνων ή και του τραγουδιού. Από αυτούς αναμένει σήμερα η μουσική παράδοση να της στείλουν τα σύγχρονα μηνύματα από τη ζωή.

Είναι ανάγκη, για την πληρότητα των παραπάνω απόψεων που αναφέρονται στην πρόοδο της μουσικής παράδοσης, να πούμε πως κάθε νέα μελωδία θα βρει τη θέση της κοντά στη μουσική παράδοση, αν χρησιμοποιούνται γι αυτήν τα ίδια μοτίβα και τα λοιπά στοιχεία της μουσικής αυτής και ακόμη αν η μελωδία αυτή αγκαλιάστηκε από το λαό.

Παρά τα όσα είπαμε παραπάνω, η μουσική του Στρατή Καλογερίδη, που δεν υπακούει στους κανόνες δημιουργίας της παράδοσης, έχει περάσει στον κορμό της μουσικής αυτής, διότι ο Καλογερίδης μπήκε μέσα στη παράδοση που βρήκε την εποχή του, με διακριτικότητα και με πολύ λεπτότητα σήκωσε το πέπλο της και πέρασε κάτω από αυτό.

Ο Στρατής Καλογερίδης από μικρός ζούσε κοντά στη μουσική μας παράδοση. Αρχικά με το μαντολίνο και στη συνέχεια με το βιολί, αφιερώθηκε στη δημιουργία ενός έργου που πήγασε μέσα από την καρδιά της μουσικής μας παράδοσης. Δημιούργησε παραδοσιακές μελωδίες, τοποθετώντας το θέμα αυτό από πλευράς τεχνικής και μορφολογίας στα έντεχνα δημιουργήματα. Βασικά κατέταξε τις κοντυλιές σε μουσικά κομμάτια ανάλογα με τον τόνο τους. Έτσι έχουμε την αναφορά στις κοντυλιές στις κλίμακες Fa maggiore, Do maggiore, Re maggiore, La minore, La maggiore, Sol maggiore. Πρέπει να τονίσουμε εδώ πως η μουσική που αποτελεί το απαύγασμα των έργων του, είναι αυτή που εκδόθηκε σε κοντυλιές με την τεχνική που αναφέραμε, στη δισκογραφία του. Αυτές άκουε ο λαός και με αυτά τα ακούσματα τον τοποθέτησε στο ψηλότερο βάθρο του συνθέτη και της τεχνικής του βιολιού. Οι παρτιτούρες του Καλογερίδη που υπάρχουν στην Βικελαία Βιβλιοθήκη του Δήμου Ηρακλείου, αναφέρουν σχεδιασμούς από κοντυλιές της δισκογραφίας και ελάχιστες άλλες μελωδίες άσχετες με την παράδοση. Η αναφορά στη δισκογραφία γίνεται με την κοντυλιά Do maggiore, λίγα γυρίσματα από την κοντυλιά Fa maggiore, τον Σητειακό πηδηχτό σε διασκευή Καλογερίδη. Κοντυλιές Σητειακές και Μαλεβιζιώτικες καθώς και Ηρακλειώτικες κοντυλιές και ορισμένες άλλες συνθέσεις άσχετες με τη γνωστή παράδοση. Ο Στρατής Καλογερίδης ως γνωστόν είναι γέννημα και θρέμμα της Σητείας. Η καταγωγή της μητέρας του από τη Μυρσίνη και ο πατέρας του από τον Ξυδά Ηρακλείου. Μετά τις γυμνασιακές του σπουδές, πήγε στην Τουλώνα Γαλλίας, φιλοξενούμενος από την θεία του, αδελφή της μητέρας του. Εκεί σπούδασε την φωτογραφική τέχνη αλλά παράλληλα έκανε σπουδές πάνω στη θεωρία του βιολιού. Τα βασικά γυρίσματα της κοντυλιάς Fa maggiore, τα φέρει στις παρτιτούρες του, πως τα επεξεργάστηκε και τα συνέθεσε στην Τουλώνα Γαλλίας. Από αυτό διαπιστώνεται πως στη Γαλλία πήρε μαζί του και τη μουσική παράδοση της χώρας του. Στην Τουλώνα επομένως πρέπει να ασχολήθηκε πολύ με την παράδοση αυτή. Έτσι εξηγείτε το γεγονός πως μετά την επάνοδον του στη Σητεία και στη συνέχεια στο Ηράκλειο, συνέθεσε τη γνωστή παραδοσιακή μουσική του. Είναι βέβαιο επίσης πως κατά την περίοδο της διαμονής του στη Σητεία αλλά και στη συνέχεια στο Ηράκλειο αφιέρωσε πολύ χρόνο στην έρευνα και στη μελέτη της μουσικής παράδοσης των περιοχών αυτών και αυτό προκύπτει μερικώς και από τις παρτιτούρες του.

Ανεξάρτητα από το βαθμό που γίνεται σήμερα χρήση των συνθέσεων του Στρατή Καλογερίδη από τους σύγχρονους βιολιστές, είναι γεγονός πως η μουσική του κράτησε στην επιφάνεια και συντήρησε την τοπική μουσική μας παράδοση.

Το ελάχιστον λοιπόν που οφείλουμε στον Στρατή Καλογερίδη είναι να τον ταυτίζουμε με την παράδοση μας γενικά και να τον θεωρούμε εμπνευστή, δημιουργό και κορωνίδα της Μουσικής μας Παράδοσης.

Με πολύ αγάπη προς όλους σας.

Ηλίας Γ. Οικονομάκης

(Το παρόν άρθρο του Ηλία Γ. Οικονομάκη, διαβάστηκε στην 1η διημερίδα Μουσικοχορευτικής Παράδοσης Ανατολικής Κρήτης στον Άγιο Σπυρίδωνα το 2014.)